ปัทมา ว่าพัฒนวงศ์ This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

          ผู้เขียนใช้เวลาคิดอยู่นานว่า จะให้คอลัมน์แรกของจดหมายข่าวประชากรและการพัฒนาปีที่ 37 ฉบับที่ 1 เป็นเรื่องที่เกี่ยวกับอะไรดี จนกระทั่งได้รับเชิญเป็นวิทยากรบรรยายในโครงการอบรมเชิงปฏิบัติการ เรื่องความรู้เกี่ยวกับประชากรศาสตร์และมาตรวัดพื้นฐานที่สำคัญ ให้กับบุคลากรของสำนักงานสถิติแห่งชาติ เมื่อกลางเดือนกันยายนที่ผ่านมา จากการบรรยายอยู่ 2 วันเต็ม มีคำถามมากมายซึ่งรวมถึงเรื่องประชากรกลางปีนี้ด้วย จึงทำให้ได้ความคิดว่า “ประชากรกลางปี” นี่แหละ เป็นเรื่องที่น่าจะนำมาเขียนขยายความ

          ประชากรกลางปี เป็นคำที่นักประชากรศาสตร์ รวมทั้งนักระบาดวิทยา หรือผู้ที่ร่ำเรียนมาทาง 2 ศาสตร์นี้ย่อมคุ้นเคยกันดี เพราะเป็นแนวคิดพื้นฐานแรกๆ ที่ต้องทำความเข้าใจก่อนจะศึกษาต่อในเรื่องของมาตรวัดต่างๆ แต่สำหรับบุคคลทั่วๆ ไปหรือผู้ที่อาจต้องนำคำนี้ไปใช้ทั้งโดยตรงหรือโดยอ้อมแล้ว ส่วนใหญ่คงไม่เข้าใจความหมายที่แท้จริงของคำนี้เท่าใดนัก

          ประชากรกลางปี ตรงกับภาษาอังกฤษว่า Mid-year population ตามนิยามศัพท์จากศัพทานุกรมการวิจัยทางประชากรและสังคม* ของสถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ประชากรกลางปีหมายถึงจำนวนประชากรเฉลี่ยที่มีชีวิตอยู่ในปีนั้น ขอเน้น ประชากรเฉลี่ย และ ที่มีชีวิตอยู่ ผู้อ่านหลายท่านเมื่อเห็นคำว่าเฉลี่ย พอจะนึกออกว่า ไม่ใช่การนับจำนวนประชากร ณ จุดเวลาเดียวแน่ๆ คงมีการนับหลายครั้ง เมื่อเอาค่าที่นับเหล่านั้นมารวมกันแล้วหารด้วยจำนวนครั้งที่นับ ก็ได้เป็นค่าเฉลี่ย ดังนั้น ประชากรกลางปีจึงเป็นประชากรที่เกิดขึ้นจากการคำนวณ ซึ่งเป็นการเฉลี่ยจำนวนประชากรที่มีชีวิตอยู่ 2 จุดของเวลา คือ เมื่อตอนต้นปี กับเมื่อตอนปลายปี ซึ่งเท่ากับเป็นประมาณประชากร (เฉลี่ย) ที่กึ่งกลางของช่วงเวลา 1 ปี โดยสมมุติให้เหตุการณ์ชีพ คือเรื่องของการเกิดซึ่งทำให้ประชากรเพิ่ม และการตายซึ่งทำให้ประชากรลด มีกระจายเท่าๆ กันตลอดทั้งปี

          ประโยชน์ของ ‘ประชากรกลางปี’ คืออะไร? หรือ เรานำ ‘ประชากรกลางปี’ ไปใช้ทำอะไร? เหล่านี้อาจเป็นคำถามที่ผู้อ่านหลายท่านแอบคิดอยู่ในใจ ในทางประชากรศาสตร์ หรือระบาดวิทยา เราใช้ประชากรกลางปีเพื่อเป็นตัวหารสำหรับการคำนวณอัตราต่างๆ เช่น อัตราเกิด อัตราตาย อัตราป่วย ฯลฯ เพราะหลักการของอัตราคือการหาว่ามีเหตุการณ์ที่สนใจเกิดขึ้นในปีหนึ่งมากน้อยเท่าไรเมื่อเทียบกับคนที่เสี่ยงหรือคนที่มีโอกาสเกิดเหตุการณ์นั้นทั้งหมดในปีเดียวกัน ประชากรกลางปีก็คือตัวแทนของคนที่เสี่ยงหรือคนที่มีโอกาสเกิดเหตุการณ์นั้น นั่นเอง

          สำหรับการ (คำนวณ) หาประชากรกลางปีนั้นไม่ยากเลย เพียงแต่ขอให้มีจำนวนประชากรเมื่อต้นปีและปลายปี ในบ้านเรานั้น มีตัวเลขประชากรที่เป็นทางการ คือ ‘ประกาศจำนวนประชากรของประเทศ ณ วันสิ้นปี’ ของสำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ประกาศที่ว่านี้แสดงจำนวนประชากร (ที่มีชีวิต) ณ วันที่ 31 ธันวาคม ของแต่ละปี กรณีเช่นนี้ ตัวเลขประชากรเมื่อปลายปี (31 ธ.ค.) หนึ่งก็พอๆ กับตัวเลขประชากรเมื่อต้นปี (1 ม.ค.) ของปีถัดไป ตัวอย่างการหาประชากรกลางปี 2558 จะเท่ากับประชากรเมื่อปลายปี 2557 จำนวน 65,124,716 คน บวกกับประชากรเมื่อปลายปี 2558 จำนวน 65,729,098 คน แล้วหารด้วย 2 ดังนั้น ประชากรกลางปี 2558 = (65,124,716 + 65,729,098)/2 = 65,426,907 คน

ประกาศจำนวนประชากร ณ วันสิ้นปี พ.ศ. 2547-2558 และประชากรกลางปี 2548-2558

พ.ศ.ประกาศจำนวนประชากร
ณ วันสิ้นปี (31 ธันวาคม)
ประชากรกลางปี
2547 61,973,621  
2548 62,418,054 62,195,838
2549 62,828,706 62,623,380
2550 63,038,247 62,933,477
2551 63,389,730 63,213,989
2552 63,525,062 63,457,396
2553 63,878,267 63,701,665
2554 64,076,033 63,977,150
2555 64,456,695 64,266,364
2556 64,785,909 64,621,302
2557 65,124,716 64,955,313
2558 65,729,098 65,426,907

 

 

 

          จากตัวอย่างข้างต้น เนื่องจากเรามีประกาศจำนวนประชากร ณ วันสิ้นปี หรือรอบปีหนึ่งนับจาก 1 มกราคม ถึง 31 ธันวาคม ประชากรกลางปีจึงดูเหมือนว่าเป็นประชากรเมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม เพราะวันที่ 1 กรกฎาคม เป็นวันที่อยู่กึ่งกลางพอดีของรอบปีปฏิทิน ตรงนี้สร้างความเข้าใจผิดให้กับหลายคนมาแล้ว  เพราะเมื่อต้องการประชากรกลางปี ก็ขอให้สำนักบริหารการทะเบียนดึงข้อมูลประชากรจากฐานทะเบียนราษฎรของ ณ วันที่ 1 กรกฎาคม เพื่อนำมาใช้ กรณีเช่นนี้ ตัวเลขที่ได้ไม่ใช่ประชากรกลางปี แต่เป็นจำนวนประชากรตามทะเบียน ณ วันที่ 1 กรกฎาคม เท่านั้น อีกครึ่งปีหลังของปีนั้น ก็ยังมีเหตุการณ์ชีพ คือ การเกิด และการตาย เกิดขึ้นอีก จำนวนประชากรที่ดึงมาใช้จึงยังไม่ใช่ประชากรทั้งหมดที่เสี่ยง หรือมีโอกาสเกิดเหตุการณ์นั้นทั้งหมดในรอบปี

          จึงขอย้ำอีกครั้งว่า ประชากรกลางปีต้องเป็นประชากรเฉลี่ยของเมื่อต้นปีกับปลายปี (หรือปลายปี 2 ปีติดกัน) เสมอ และ ณ ขณะนี้ เรายังไม่สามารถหาประชากรกลางปี 2559 จากข้อมูลทะเบียนราษฎรได้ แม้ว่าเวลาจะล่วงเลยวันที่ 1 กรกฎาคม มาแล้วก็ตาม เพราะปีนี้ยังไม่สิ้นสุด เรายังไม่ทราบจำนวนประชากรเมื่อสิ้นปี 2559 อย่างไรก็ตาม เราก็สามารถหาได้โดยวิธีคาดประมาณแบบอื่น

 

 

 

 

ภาพ: www.homeradio1.com

 

 

 

 

 

          นอกจากนี้ ประชากรเมื่อต้นปีและเมื่อปลายปี ไม่จำเป็นต้องเป็น 1 มกราคม และ 31 ธันวาคม เสมอไป รอบปีหนึ่งอาจเริ่มจากวันที่ใดๆ ก็ได้ เช่น อาจเริ่มเมื่อ 1 เมษายน และไปครบรอบปีเมื่อวันที่ 31 มีนาคมของปีถัดไป หรือเริ่มวันที่ 1 กันยายน และไปครบรอบปีเมื่อวันที่ 31 สิงหาคมของปีถัดไป ‘การสำรวจการเปลี่ยนแปลงของประชากร’ ที่สำนักงานสถิติแห่งชาติดำเนินการสำรวจ ก็มีช่วงเวลาของการติดตามว่าประชากรเมื่อเริ่มต้นสำรวจ มีการเปลี่ยนแปลงอันเนื่องจากการเกิด การตาย และการย้ายถิ่นมากน้อยเท่าใดในรอบ 1 ปี รอบปีของการสำรวจฯ นี้เริ่มเมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม และไปสิ้นสุดเมื่อวันที่ 30 มิถุนายนของปีถัดไป และไม่ว่ารอบปีจะเริ่มวันที่ใดๆ ก็ตาม ประชากรกลางปีก็ยังคงเป็นประชากรเฉลี่ยเมื่อกลางช่วงของรอบปีนั้นๆ เสมอ

 

 

 

 

 

Since 25 December 2012