เวทีวิจัยประชากรและสังคม

จากดอยสู่เมือง-การย้ายถิ่นเข้าเมืองของแม่ค้าชนกลุ่มน้อยข้างทาง

Alexander Trupp     This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

นักท่องเที่ยวในกรุงเทพ เชียงใหม่ ภูเก็ต หรือพัทยา ซึ่งเป็นพื้นที่เมืองและสถานตากอากาศชายทะเลต่างคุ้นเคยกับภาพหญิงสาวแต่งกายสีสันสดใสที่เดินเร่ขายสินค้าทั้งที่ผลิตขึ้นเองและสินค้าจากโรงงานเป็นอย่างดี แม่ค้าที่เร่ขายสินค้าเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นเป็นชาวอาข่า ซึ่งเป็นชาวเขาที่อพยพเข้ามาในพื้นที่เมืองและแหล่งท่องเที่ยวต่างๆ ในช่วงหลายสิบปีที่ผ่านมา การย้ายถิ่นเป็นทั้งรูปแบบชั่วคราวและถาวร ซึ่งชาวอาข่ากลุ่มนี้ก็ได้ผันตัวเองเป็นผู้ประกอบการขนาดย่อม หรือผู้ค้าอิสระข้างทาง

งานวิจัยนี้ศึกษาโครงสร้างของกระบวนการย้ายถิ่นสู่เมืองของชาวอาข่า และวิเคราะห์มุมมองของระบบนายหน้าที่ผลักดันให้ชาวเขากลุ่มนี้กลายเป็นผู้ประกอบการขนาดย่อม และมีความเป็นอยู่ในโครงสร้างสังคม การเมือง และเศรษฐกิจที่แตกต่างไป โดยดำเนินการผ่านกระบวนการสังเกต การสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง และ การวิเคราะห์เครือข่ายส่วนบุคคล

ปัญหาต่างๆและสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปบนดอย เช่น การสูญเสียพื้นที่ทำ.กิน วัฒนธรรมชนเผ่าที่ถูกทำลายไป ช่องทางการเดินทางที่ง่ายขึ้น และ โอกาสในการทำมาหากินในพื้นที่ปลายทางซึ่งเป็นแหล่งท่องเที่ยว ได้กลายเป็นฐานรากของวิวัฒนาการสู่ธุรกิจสินค้าจากชนเผ่าอาข่า ซึ่งยิ่งต่อยอดการย้ายถิ่นสู่เมืองและขยายฐานธุรกิจการค้าให้กว้างยิ่งขึ้น ในอีกมุมหนึ่งชาวอาข่าได้กลายเป็นกลุ่มที่มีทักษะของการเป็นผู้ประกอบการโดยผูกขาดการผลิตและการกระจายสินค้าของที่ระลึก พร้อมทั้งการดัดแปลงสินค้าให้ถูกใจนักท่องเที่ยวซึ่งจะช่วยให้รายได้เพิ่มขึ้น ชาวอาข่าได้สร้างสัมพันธ์กับชาวเขากลุ่มอื่นผ่านทุนทางสังคมเพื่อขยายฐานผลิตภัณฑ์ของที่ระลึก วัตถุดิบ และการส่งผ่านข้อมูลที่เป็นประโยชน์กับธุรกิจ แม่ค้าอาข่าข้างถนนได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการท่องเที่ยวไทยและภูมิทัศน์ในเชิงพาณิชย์ แม้ว่าผู้ประกอบการเหล่านี้จะไม่ได้รับการยอมรับอย่างเป็นทางการหรือได้รับการสนับสนุนจากองค์กรช่วยเหลือต่างๆ ก็ตาม

การวิจัยนี้ได้กำหนดปัจจัยที่เป็นแรงบันดาลใจขึ้นมา 3 กลุ่ม ซึ่งส่งเสริมให้เกิดการย้ายถิ่นสู่ธุรกิจท่องเที่ยวและการขายของที่ระลึก ประกอบด้วย 1. สภาวะเศรษฐกิจ 2. สภาวะสังคม และ 3. มิติทางด้านจิตใจ แม้ว่าเศรษฐกิจจะดูเหมือนมีอิทธิพลอย่างมากแต่ปัจจัยที่ไม่เกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจก็มีความสำคัญเช่นกัน รวมถึงประสบการณ์เชิงลบของการเป็นลูกจ้างที่นำไปสู่การแสวงหาความเป็นอิสระของการประกอบอาชีพ โอกาสที่จะได้อยู่ร่วมกันกับคนรัก โอกาสที่จะหลบหนีอดีตของตนเองและของชุมชน และ ความปรารถนาที่จะได้ก้าวสู่สิ่งใหม่ๆ ในชีวิต การตัดสินใจย้ายถิ่นไม่ใช่กระบวนการที่เกิดจากแรงกดดันทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว ซึ่งในกรณีของชาวอาข่า การย้ายถิ่นสู่พื้นที่เมืองและแหล่งท่องเที่ยวชายทะเลไม่ได้เป็นตามทฤษฎีการย้ายถิ่นของสำนักนีโอคลาสสิค เนื่องจากการเดินทางของชาวอาข่ามีเหตุผลมากไปกว่าการดิ้นรนเพื่อความอยู่รอดของปากท้องเท่านั้น

 

รูปที่ 1: ปัจจัยที่เป็นแรงบันดาลใจของการย้ายถิ่น


เอกสารสำหรับอ่านเพิ่มเติม:

Trupp, Alexander. (2015a). Agency, Social Capital, and Mixed Embeddedness among Akha Ethnic Minority Street Vendors in Thailand’sTourist Areas. In: SOJOURN: Journal of Social Issues in Southeast Asia, 30(3), 779–817.

Trupp, Alexander. (2015b). The development of ethnic minority souvenir business over time and space. In: International Journal of Asia PacificStudies, 11(Suppl. 1), 145–167.

Since 25 December 2012